Okul başladı, arkadaşları harfleri birer birer öğreniyor ama sizin çocuğunuz aynı harfi ertesi gün hatırlamıyor. Kitap açıldığında isteksiz, yazı yazarken yoruluyor. "Acaba tembellik mi, yoksa başka bir şey mi?" diye düşünüyorsanız bu yazı sizin için.
Okuma yazmaya yeni başlayan her çocuk hata yapar; bu çok doğaldır. Ancak bazı işaretlerin süregelmesi, bir uzman değerlendirmesini düşündürebilir. Burada tanı koymuyoruz; yalnızca nelere bakabileceğinizi anlatıyoruz.
Disleksi nedir?
Disleksi, zekâyla ilgisi olmayan, okuma ve yazmayı öğrenmede süregelen güçlüklere verilen addır. Çocuk harf-ses eşleştirmesinde, sözcükleri akıcı okumada ve yazım kurallarında zorlanabilir. Disleksili çocuklar çoğu zaman çok meraklı, yaratıcı ve sözlü olarak başarılıdır. Zorlandıkları alan belirlidir ve uygun destekle yollar açılabilir.
Tanıyı yalnızca yetkili uzmanlar koyar. 1. sınıf, okuma yazmanın yeni öğrenildiği bir dönem olduğu için, bu yaşta tanı konması bazen zaman alır; ama gözlem yapmak ve erken destek almak için beklemek gerekmez.
1. sınıfta dikkat çekebilecek işaretler
Aşağıdaki durumlar birkaç ay boyunca devam ediyorsa not almaya değer:
- Harfleri ve seslerini öğrenmekte ve hatırlamakta belirgin zorluk
- Benzer görünen harfleri (b-d, m-n, u-ü gibi) sınıf arkadaşlarından çok daha sık ve uzun süre karıştırma; bu tek başına değil, yavaş okumayla birlikte anlamlıdır
- Harfleri veya sayıları ters yazma; bir süre bu olağan olabilir ama çok sürerse dikkat çekici
- Heceleyerek bile okumakta çok zorlanma, okurken satır atlama ya da yerini kaybetme
- Türkçede kelimeler okunduğu gibi yazıldığı için çoğu çocuk okumayı 1. sınıfta hızla söker; ikinci dönemde sınıf arkadaşları akıcılaşırken hâlâ çok yavaş, harf harf okuma
- Kafiyeli sözcükleri bulmakta, seslerin hecelere bölünmesinde zorlanma
- Günlerin, ayların, alfabenin sırasını ezberlemekte güçlük
- Yazı yazarken aşırı yorulma, yazıyı yazmaktan kaçınma
- Okuma ödevi zamanında huysuzluk, karın ağrısı gibi bahanelerle kaçınma
- Aile içinde benzer güçlükler yaşayan biri olması
Bunlardan bir ya da ikisinin olması disleksi anlamına gelmez. Çocuk uyumsuz, yorgun, işitme veya görme sorunu yaşayan, dikkati dağınık olabilir. Bu yüzden görme ve işitme kontrolü de yapılmalıdır.
Okul öncesinden gelen ipuçları
Bazı çocuklarda okul öncesi dönemde de ipuçları görülür:
- Konuşmanın geç başlaması ya da sözcükleri karıştırması
- Yeni sözcükleri öğrenmekte ya da hatırlamakta zorlanma
- Tekerleme, şarkı ve kafiyeyle ilgilenmeme
- Kendi adını yazmayı öğrenmekte güçlük
Bunlar, tek başlarına bir anlam taşımaz. Yalnızca çocuğa biraz daha dikkatli bakmak için hatırlatıcıdır.
Öğretmenle iş birliği
Çocuğunuzun sınıf öğretmeni, her gün yanında olduğu için çok değerli bir gözlemcidir. Öğretmenle nazik bir şekilde konuşun:
- Okuma ve yazma çalışmalarında neleri zorlayıcı buluyor?
- Sınıf içinde dikkat ve katılımı nasıl?
- Okulda rehberlik servisinin gözlemi istenebilir mi?
Okulun rehberlik servisi, gerektiğinde sizi ilçedeki Rehberlik Araştırma Merkezi'ne (RAM) yönlendirebilir.
Evde ne yapılabilir?
Evde yapılanlar, uzman desteğinin yerine geçmez, ama çocuğun okumaya olan tutumunu korur:
- Her gün 10-15 dakikalık, keyifli bir okuma saati yapın; siz de yüksek sesle okuyun.
- Çocuğu sürekli düzeltmeyin. Hatayı yumuşakça, doğru okuyuşu göstererek belirtin.
- Harfleri kum, hamur, parmak boyası gibi duyusal yollarla çalıştırın.
- Sesleri ve heceleri oyun yoluyla öğretin: "Kedi kelimesi hangi sesle başlıyor?"
- Çabasını övün, sonucu değil. "Bugün çok uğraştın" demek güven verir.
- Başkalarıyla kıyaslamayın.
Daha fazla fikir için evde destek rehberimize, dikkat ve bellek becerilerini oyunla çalıştırmak için zihin oyunlarına bakabilirsiniz. Ön bir fikir edinmek isterseniz disleksi testini kullanabilirsiniz; bu bir tanı değil, yönlendirmedir.
Resmi süreç
Uzman değerlendirmesi gerektiğini düşünüyorsanız, yetkili bir devlet hastanesinden ÇÖZGER raporu alınır, ardından ilçe RAM'ı eğitsel değerlendirme yapar. RAM raporuyla MEB'e bağlı özel eğitim ve rehabilitasyon merkezinde destek eğitimi alınabilir ve giderleri devlet tarafından karşılanır. Rapor genellikle bir yıl geçerlidir. Adımlar için RAM raporu yazımıza göz atabilirsiniz.
Erken destek fark yaratır. Çocuk "tembel" diye etiketlenmeden, zorlandığı yer anlaşılırsa, özgüveni de korunur.
Çocuğun duygularını unutmayın
Okuma yazmada zorlanan çocuk, çoğu zaman bunu fark eder ve kendini yetersiz hissedebilir. "Ben aptalım" ya da "Ben yapamam" gibi cümleler duyarsanız bunu ciddiye alın. Bu sözlerin arkasında genellikle bir utanç ve korku vardır. Ona zorluğunun zekâsıyla ilgisi olmadığını, herkesin farklı şeyleri farklı hızda öğrendiğini anlatın.
Güçlü yanlarını görünür kılın. Resim yapıyor, anlatıyor, bir şeyler inşa ediyor, müzikle ilgileniyor olabilir. Bu becerilere alan tanıyın. Okula gitmekten kaçınma, karın ağrısı, uyku sorunları gibi belirtiler çoğalırsa, bunu da öğretmen ve uzmanla paylaşın. Çocuğun duygusal olarak iyi olması, öğrenmenin ön koşullarından biridir.
Ne zaman beklemek, ne zaman harekete geçmek?
1. sınıfın ilk haftalarında harf karıştırmak ya da yavaş okumak çok yaygındır; çocuklar hâlâ öğreniyordur. Ancak birkaç ay geçtiği hâlde ilerleme çok yavaşsa, aynı hatalar süregeliyorsa ve çocuk okuma yazmadan belirgin biçimde kaçınıyorsa, değerlendirme için beklememek iyi olur. Öğretmenin de benzer bir gözlemi paylaşması, dikkate almanız gereken bir işarettir.
Uzmanlar genellikle okuma yazma becerilerinin yanında çocuğun dil, dikkat ve bellek becerilerine de bakar. Bu yüzden değerlendirme sırasında çocuğun sadece okuma testi yapmasını beklemeyin; oyun ve sohbet de sürecin parçası olabilir. Sonuç ne olursa olsun, çocuğun zorlandığı alanı anlamak, ona uygun yöntemleri seçmeyi kolaylaştırır.
Ayrıca okuldaki yaklaşımı da konuşun. Bazı çocuklar için sınıfta ön sıraya oturmak, yönergelerin tekrarlanması ya da daha kısa yazı ödevleri gibi küçük düzenlemeler bile fark yaratabilir.
Ne yapabilirsiniz?
- Okuma ve yazmada gördüğünüz zorlukları tarihleriyle birlikte not edin; örnek defter sayfalarını saklayın.
- Sınıf öğretmeni ve rehberlik servisiyle görüşün; görme ve işitme kontrolünü yaptırın.
- Günlük kısa ve keyifli okuma saatleri oluşturun.
Sizi dinlemek isteriz. Sempati Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi olarak Keçiören ve Siteler şubelerimizde ücretsiz ön değerlendirme yapıyoruz. Çocuğunuzla yüz yüze tanışır, onu tanımak için vakit ayırır ve hangi adımları atabileceğinizi sade bir dille anlatırız. Programlarımız hakkında bilgi de alabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize ve RAM'a başvurun.