Dikkat eksikliği testi: çocuğumda DEHB belirtileri var mı?

DEHB nedir, “yaramazlık” mıdır?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), dikkati sürdürme, hareketi ve dürtüleri düzenleme becerilerini etkileyen, beyin gelişimiyle ilgili bir durumdur. Bazı çocuklarda dalgınlık ve unutkanlık, bazılarında hareketlilik ve dürtüsellik, bazılarında ikisi birden öne çıkar. Terbiye eksikliği ya da ilgisizlikle açıklanamaz. Öte yandan her hareketli ya da dalgın çocuk DEHB'li değildir; bu yüzden değerlendirme dikkatli yapılır.

Uzmanlar neye bakar?

Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) kılavuzu 4–18 yaş arası çocukların değerlendirilmesini kapsar. Hekim yalnızca belirtilerin sayısına bakmaz; şunları da sorar:

• Belirtiler en az 6 aydır sürüyor mu ve 12 yaşından önce başlamış mı?
• Birden fazla ortamda (ev, okul, sosyal ortamlar) görülüyor mu?
• Okul başarısını, arkadaşlıkları ya da aile hayatını belirgin biçimde zorlaştırıyor mu?
• Benzer tabloya yol açabilecek başka bir durum (uyku sorunu, kaygı, işitme-görme sorunu, öğrenme güçlüğü) var mı?

Bu bilgiler aileden, öğretmenden ve gerekirse çocuğun kendisinden alınır. Doktorunuz bu amaçla geliştirilmiş, ebeveyn ve öğretmen formları olan ölçekler (ör. Vanderbilt) kullanabilir. Tanıyı tek bir test koymaz.

Bu kontrol listesi nasıl çalışır?

Liste iki alandan oluşur: dikkat ve hareketlilik-dürtüsellik. Her alan ayrı değerlendirilir; iki alanın puanı toplanmaz. Bir alanda davranışların çoğunu “sık” ya da “çok sık” işaretlediyseniz sonuç “belirgin” çıkar. Son sorular ise ortam, süre ve günlük hayata etkiyi sorar; bunlar puana eklenmez ama sonucunuzu yorumlamanıza yardım eder. Maddeler günlük durumlar üzerinden kendi cümlelerimizle yazılmıştır; resmî bir ölçek değildir ve tanı koymaz. Okul öncesi çocuklarda hareketlilik yaşıtlar arasında çok değiştiği için sonucu daha temkinli yorumlayın. Hareketli çocuklar için “Çok hareketli çocuk DEHB mi?” yazımıza da bakabilirsiniz.

Benzer tablo başka nedenlerle de görülebilir

Yetersiz ya da bölünmüş uyku, uzun ekran süresi, kaygı, ailede yaşanan stres, işitme ya da görme sorunu ve öğrenme güçlüğü dikkat ve davranışı etkileyebilir. DEHB'e de sıklıkla öğrenme güçlüğü, kaygı ya da karşı gelme davranışları eşlik edebilir. Bu yüzden değerlendirme muayene, aile ve öğretmen görüşüyle birlikte yapılır.

Türkiye'de süreç ve eğitim desteği

Tanıyı çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı koyar; ilaç gerekip gerekmediğine de hekim karar verir. Okul öncesi yaşta uzmanlar genellikle önce aileye yönelik davranışsal yaklaşımları önerir. Eşlik eden öğrenme güçlüğü ya da eğitim ihtiyacı varsa sağlık raporu (ÇÖZGER) ve RAM değerlendirmesiyle destek eğitimi alınabilir. Yapılandırılmış eğitim programları dikkat süresini, öz düzenlemeyi ve okul becerilerini desteklemeyi hedefler. RAM raporu olan öğrencilerin eğitim gideri, RAM'ın uygun gördüğü alanlarda devletçe karşılanır. Dikkat eksikliği programımız →

Neye dayanıyor?

Bu listenin yapısı (iki ayrı alan, alan bazlı eşik, en az iki ortam, 6 ay süre, 12 yaştan önce başlama ve günlük işleve etki soruları) aşağıdaki kurumların veli ve hekimlere yönelik yayımladığı genel bilgilere göre kurulmuştur. Maddeler bu kurumların ya da herhangi bir ölçeğin metni değildir; eşikler normlu bir çalışmadan türetilmemiştir ve kaynak gösterilen kurumlarla bir bağımız yoktur.

Sık sorulanlar

Bu bir tarama aracıdır, tanı değildir. Tanı için hastane (çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanı) ve RAM değerlendirmesi gerekir. Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır.