Ödev başına oturtmak bir saat sürüyor, sözünüzü üç kez tekrarlıyorsunuz, eşyalar sürekli kayboluyor, çocuk bir an bile yerinde durmuyor. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite (DEHB) belirtileri gösteren bir çocuğu olan ailelerin günlük yorgunluğu gerçektir ve bunu yaşamanız sizin eksikliğiniz değildir.
Bu yazıda evde uygulanabilecek sade önerileri paylaşıyoruz. Bunlar tıbbi tedavinin ya da uzman desteğinin yerini tutmaz; onu tamamlayan günlük alışkanlıklardır.
DEHB nedir, nedir değildir?
DEHB; dikkati sürdürmekte, dürtüleri kontrol etmekte ve hareketliliği düzenlemekte süregelen güçlüklerle tanımlanan bir gelişimsel durumdur. Tanıyı yalnızca ilgili hekimler ve uzmanlar, çocuğu farklı ortamlarda gözlemleyerek koyar. Çocuğun hareketli olması ya da zaman zaman dikkatinin dağılması tek başına DEHB anlamına gelmez; yaş gereği bu davranışlar sık görülür.
Şunu da hatırlamak gerekir: DEHB'li çocuk "yaramaz" ya da "tembel" değildir. Çoğu zaman yapmak istediği şeyi yapmakta zorlanır. Bu bakış açısı, evdeki havayı yumuşatır.
Evde düzen ve rutin kurmak
Bu çocuklar için öngörülebilir bir gün, büyük bir rahatlıktır.
- Sabit bir günlük akış: Kalkış, yemek, ödev, oyun ve uyku saatleri mümkün olduğunca aynı olsun.
- Görsel program: Resimli ya da yazılı bir günlük plan, duvara asılabilir. Yapılanları işaretlemek çocuğa keyif verir.
- Geçişlerden önce uyarı: "Beş dakika sonra oyunu bitiriyoruz" demek, ani geçişlerin yarattığı gerilimi azaltır.
- Yerleşik yerler: Çanta, ayakkabı, kıyafet için belirli bir köşe olsun; kaybolan eşyalar azalır.
Ödev ve çalışma ortamı
- Sessiz, sade bir masa seçin; televizyon, telefon ve gereksiz oyuncaklar görüş alanında olmasın.
- Ödevi küçük parçalara bölün. "Sayfadaki üç soruyu yap, sonra kısa bir mola ver" demek, "tüm ödevi bitir" demekten daha işe yarar.
- Kısa molalarda hareket etmesine izin verin; zıplamak, su içmek, yürümek enerjiyi boşaltır.
- Zamanlayıcı kullanın; süre gözle görülür olunca çocuk ne kadar kaldığını anlar.
- Ödev başladığında yanında kısa süre kalın, sonra yavaş yavaş mesafeyi artırın.
İletişim ve davranış
Çocukla konuşma biçimimiz, davranışını etkiler. Şunlar genellikle yardımcı olur:
- Talimatları kısa ve tek tek verin: "Ayakkabılarını giy." Bitince ikincisini söyleyin.
- Konuşmadan önce göz hizasına inip dikkatini alın.
- Olumlu davranışı fark edin ve bunu söyleyin: "Oyuncakları toplamayı başardın, teşekkür ederim." Övgü, eleştiriden daha kalıcı bir yol gösterir.
- Kuralları az ve net tutun; sonuçlarını önceden birlikte konuşun.
- Kızgınlık anında tartışmayın; sakinleşince konuşun.
Hareket, uyku ve beslenme
Gün içinde yeterli fiziksel aktivite, birçok çocuk için dikkat ve davranışı dengelemeye yardımcı olur. Parkta koşmak, bisiklet, top oyunları gibi etkinlikleri günlük hayata ekleyin. Düzenli uyku da çok önemlidir; uyku saatini sabitleyip yatmadan önce ekranları kapatmak iyi bir başlangıçtır. Beslenme konusunda bir değişiklik düşünüyorsanız, bunu çocuk doktorunuzla konuşun.
Zihinsel becerileri oyunla desteklemek
Dikkat, bellek ve sıra bekleme gibi becerileri oyunla çalıştırmak keyifli olabilir. Kart eşleştirme, hafıza oyunları ve yönerge takip eden oyunlar buna örnektir. Zihin oyunları sayfamızdaki etkinlikleri birlikte deneyebilirsiniz. Daha fazla fikir için evde destek rehberimiz da yol gösterebilir.
Değerlendirme ve resmi süreç
Çocuğunuzda belirtiler okulda da evde de sürüyorsa bir uzman değerlendirmesi önerilir. Durumu ön olarak görmek için dikkat eksikliği testini kullanabilirsiniz; bu, tanı değil yönlendirmedir. Tanı ve tedavi kararı, çocuk psikiyatrisi gibi alanlardaki hekimlere aittir.
Resmi süreçte yetkili devlet hastanesinden ÇÖZGER raporu alınır, ardından ilçe RAM'ı eğitsel değerlendirme yapar. RAM raporu olan çocuklar MEB'e bağlı özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde destek eğitimi alabilir; giderleri devlet karşılar. Rapor genellikle bir yıl geçerlidir. Ayrıntı için RAM raporu yazımıza bakabilirsiniz. Erken destek fark yaratır; beklemek yerine konuyu bir uzmanla konuşmanızı öneririz.
Kendinize de iyi bakın
Bir DEHB'li çocuğun ebeveyni olmak yorucu olabilir. Sabrınızın tükendiği günler olacaktır; bu normal. Yardım istemekten, kısa da olsa kendinize zaman ayırmaktan çekinmeyin. Sakin bir ebeveyn, çocuğun en büyük dayanağıdır.
Kardeşler, aile ve çevre
Evde DEHB'li bir çocuk varsa, bütün aile bu dinamiğin içindedir. Kardeşler bazen ilgiyi kaybettiklerini hissedebilir; onlarla da birebir zaman geçirmeye çalışın. Aile içinde herkesin aynı kurallara uyması, çocuğun kafa karışıklığını azaltır. Anne ve babanın aynı dille konuşması, tutarlılık için önemlidir.
Akrabalar ve komşular da bazen "terbiyesiz" gibi sözler söyleyebilir. Yakınlarınıza çocuğunuzun neye ihtiyaç duyduğunu sakin bir şekilde anlatmak, hem sizi hem çocuğu korur. Kalabalık ortamlara gitmeden önce çocuğa ne olacağını anlatın, gerekirse sakin bir köşe belirleyin. Başarabildiği küçük şeyleri fark edip yüksek sesle söylemek, özgüvenini besler.
Ne yapabilirsiniz?
- Bu hafta tek bir alışkanlık seçin; örneğin resimli günlük program yapın.
- Ödevi parçalara bölün ve zamanlayıcıyla molalar verin.
- Öğretmeninizle görüşüp sınıftaki gözlemlerini sorun, uzmana giderken not olarak götürün.
Sizinle tanışmak isteriz. Sempati Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi olarak Keçiören ve Siteler şubelerimizde ücretsiz ön değerlendirme yapıyoruz. Çocuğunuzla yüz yüze tanışır, sorularınızı dinler ve hangi destekten yararlanabileceğinizi birlikte değerlendiririz. Programlarımıza da göz atabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize ve RAM'a başvurun.