Çocuğunuza seslenirsiniz, gözlerinize bakmaz. Kucağınıza alırsınız, bakışı başka yere kayar. Böyle anlarda pek çok ebeveyn "Bir sorun mu var?" diye düşünür. Bu yazıda göz temasının ne anlama gelebileceğini, ne zaman dikkat edilmesi gerektiğini ve evde neler yapabileceğinizi sakin bir dille anlatıyoruz.
Tek bir davranışa bakarak sonuç çıkarmak doğru olmaz. Gözlem yapmak ve gerekirse bir uzmana danışmak, en faydalı yoldur.
Göz teması neden önemli?
Göz teması, bebeklikten itibaren iletişimin ilk biçimlerinden biridir. Bebekler birkaç aylıkken yüzlere bakmaya, gülümsemeye ve bakışlarla "sohbet etmeye" başlar. İleride bu beceri, dikkati paylaşmanın, yani bir şeye birlikte bakmanın temelini oluşturur. Dil gelişimi ve sosyal beceriler de büyük oranda bu etkileşimlere dayanır.
Ancak göz teması tek başına bir ölçüt değildir. Bazı çocuklar utangaç olduğu için, bazıları yorgun veya dikkati dağınık olduğu için bakışı kaçırabilir. Kültürel ve bireysel farklılıklar da vardır.
Normal sayılabilecek durumlar
- Çocuk yeni biriyle tanışırken bir süre çekingen davranıyor ama tanıdıklarıyla bakışıyor.
- Bir oyuncakla meşgulken sesinize hemen bakmıyor; ama ilgisini çektiğinizde bakıyor.
- Yorgun, aç veya uykusuz olduğunda bakışı azalıyor.
- Sizinle oynarken, gülerken, isterken bakıyor.
Bu durumlarda göz teması vardır ama her zaman sürmez. Bu, genellikle gelişimin olağan bir parçasıdır.
Uzmana danışmayı düşündüren işaretler
Aşağıdaki durumlar birlikte görülüyorsa bir uzmana başvurmak iyi olur:
- Göz teması çoğu zaman yok veya çok kısa, hangi ortamda olursa olsun.
- Adı söylendiğinde sık sık tepki vermiyor.
- İstediğini göstermek için işaret etmiyor, size bakarak paylaşmıyor.
- Gülümsemeye, oyun davetlerine karşılık vermiyor.
- Konuşma veya taklit becerileri yaşına göre geride.
- Daha önce yaptığı bir beceriyi kaybetti.
Bu işaretlerin olması bir tanı anlamına gelmez. Göz teması azlığının arkasında işitme sorunu, dil gelişimi farklılıkları, dikkat güçlükleri veya sosyal iletişimle ilgili başka nedenler olabilir. Hangisinin söz konusu olduğunu ancak bir uzman değerlendirmesi gösterir. Otizmle ilgili genel bilgi için otizmin erken belirtileri yazımıza bakabilirsiniz; ama bu yazıyı okuyup kendi kendinize sonuç çıkarmamanızı öneririz.
İşitme kontrolünü unutmayın
Çocuk adına tepki vermiyorsa ve bakışmıyorsa, ilk yapılması önerilen şeylerden biri işitme testidir. Çocuk doktorunuz sizi bu konuda yönlendirebilir. İşitme normal çıkarsa diğer gelişim alanlarına bakılır.
Evde göz temasını ve iletişimi destekleyen yollar
Çocuğunuzu "bana bak" diye zorlamanız gerekmez; zorlamak ters etki yapabilir. Bunun yerine bakışın doğal olarak oluştuğu anları çoğaltabilirsiniz:
- Çocuğun seviyesine inin; yüz yüze, göz hizasında oturun.
- Sevdiği bir oyuncağı yüzünüzün yanına tutarak adını söyleyin.
- Gıdıklama, "cee", balon uçurma gibi sırayla ilerleyen oyunlar oynayın; oyunu durdurup bakışını bekleyin.
- Çocuğun seslerini ve hareketlerini taklit edin; ilgisini çeker.
- Ekranı azaltıp birebir etkileşimi artırın.
- Bakışla iletişim kurduğu anlarda sıcak bir tepki verin, gülümseyin.
Bu öneriler ve daha fazlası için evde destek rehberimize göz atabilirsiniz. Çocuğunuzun genel gelişimine dair bir fikir edinmek için gelişim anketini da doldurabilirsiniz. Anket bir ön yönlendirmedir, tanı yerine geçmez.
Süreç nasıl ilerler?
Bir uzman değerlendirmesi gerektiğini düşünürseniz, çocuk doktorunuzla başlayabilirsiniz. Resmi süreçte yetkili devlet hastanesinden ÇÖZGER raporu alınır, sonra ilçe RAM'ı eğitsel değerlendirme yapar. RAM raporuyla MEB'e bağlı özel eğitim ve rehabilitasyon merkezinde destek eğitimi alınabilir; bu eğitimin giderlerini devlet karşılar. Rapor genellikle bir yıl geçerlidir. Adım adım anlatım için RAM raporu yazımıza göz atabilirsiniz.
Bir şeyden emin olmasanız bile değerlendirme yaptırmak zarar vermez. Her şey yolundaysa rahatlarsınız. Destek gerekiyorsa, erken destek fark yaratır.
Gözlem yaparken küçük bir rehber
Çocuğunuzun göz temasını değerlendirirken tek bir ana bakmayın; günün farklı saatlerinde ve farklı ortamlarda gözlemleyin. Sabah uyandığında, yemek yerken, oyun oynarken ve yabancı biri geldiğinde bakışı nasıl değişiyor? Sevdiği bir oyun sırasında bakışıyor olması, farklı bir tabloyu işaret eder.
Bir de bakışın niteliğine dikkat edin. Çocuk size bakıyor mu, yoksa yüzünüzün yanından mı geçiyor? Bir şey istediğinde önce size bakıp sonra nesneye mi bakıyor? Sevindiğinde sevincini sizinle paylaşmak için dönüp yüzünüze bakıyor mu? Bu ayrıntılar, uzmana anlatırken çok işe yarar. İsterseniz telefonla kısa bir video çekip doktorunuza gösterebilirsiniz; evdeki doğal hali, muayenehanedekinden farklı olabilir.
Unutmayın, gözlem yaparken amacınız çocuğu sınamak değil, onu daha iyi anlamak. Çocuk kendini izlenmiş hissederse davranışı da değişebilir. Bu nedenle gözlemleri günlük hayatın akışı içinde yapın.
Bekleme süresinde neler yapılabilir?
Randevu günü gelene kadar geçen süre, ailelere uzun gelebilir. Bu sürede çocuğunuzla kaliteli zaman geçirmeye odaklanın. Telefonları bir kenara bırakıp yerde birlikte oynamak, küçük bir değişiklik gibi görünse de etkileşimi ciddi biçimde artırır.
Ne yapabilirsiniz?
- Bir hafta boyunca çocuğunuzun hangi anlarda baktığını, hangi anlarda bakmadığını not edin.
- Çocuk doktorunuzla görüşüp işitme testi ve gelişim değerlendirmesi isteyin.
- Günde birkaç kez, 5-10 dakikalık yüz yüze oyun saatleri ayırın.
Yalnız olmadığınızı bilmenizi isteriz. Sempati Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi olarak Keçiören ve Siteler şubelerimizde ücretsiz ön değerlendirme yapıyoruz. Çocuğunuzla yüz yüze tanışır, onu oyun içinde gözlemler ve sorularınızı yanıtlarız. Hiçbir zorunluluk olmadan, sadece durumu birlikte konuşmak için bekleriz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize ve RAM'a başvurun.