Dikkat eksikliği ve hiperaktivite (DEHB): yaramazlık mı, değil mi?

Nedir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), dikkati sürdürme, dürtüleri durdurma ve hareketliliği düzenleme becerilerini etkileyen nörogelişimsel bir durumdur. Üç görünümü vardır: ağırlıklı olarak dikkat eksikliği, ağırlıklı olarak hiperaktivite-dürtüsellik ya da ikisinin birlikte görüldüğü bileşik tip.

DEHB tembellik, şımarıklık ya da kötü terbiye değildir. Beynin planlama, sıraya koyma, bekleme ve kendini durdurma gibi “yürütücü işlevlerinin” daha geç ve farklı olgunlaşmasıyla ilgilidir. Ailesel geçiş sık görülür.

Tanı için belirtilerin 12 yaştan önce başlamış olması, en az altı aydır sürmesi ve ev, okul gibi en az iki ortamda görülmesi gerekir. Uyku sorunu, işitme ya da görme sorunu, kaygı ve öğrenme güçlüğü gibi durumlar benzer görünebildiği için ayırıcı değerlendirme önemlidir.

Ölçüt “ne kadar hareketli” değil, “yaşıtlarına göre ne kadar farklı ve bu durum hayatını ne kadar zorluyor” sorusudur.

Hangi yaşta neye dikkat?

3–4 yaş

Bu yaşta hareketlilik ve kısa dikkat süresi olağandır. Yine de oyunda birkaç dakika bile kalamama, sık yaralanmaya yol açan dürtüsellik ya da kreşte sürekli sorun dikkat çekebilir.

4–6 yaş

Kısa bir masal ya da oyun etkinliğine katılabilmek, sırasını beklemeye başlamak ve basit kurallara uyabilmek beklenir. Yaşıtlarından belirgin biçimde geride kalması not edilmelidir.

6–12 yaş

Ödevi başlatma ve bitirmede, eşyalarını takip etmede, sınıfta yerinde oturmada ve sırasını beklemede yaşıtlarına göre belirgin zorluk; öğretmen geri bildirimleri önemlidir.

Ergenlik

Hareketlilik azalabilir; ama plan yapma, zamanı yönetme ve dürtüsel kararlar öne çıkabilir.

Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) kılavuzu 4–18 yaş arası değerlendirmeyi kapsar; 4 yaşından küçüklerde tanı çok dikkatli konmalıdır.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

• Belirtiler hem evde hem okulda/kreşte en az altı aydır sürüyor
• Öğretmenler sürekli aynı konuda geri bildirim veriyor
• Dürtüsellik nedeniyle sık kaza, yaralanma ya da tehlikeli davranış
• Arkadaşlık ilişkileri ya da öz güven belirgin biçimde etkileniyor
• Okul başarısı, çocuğun kapasitesinin belirgin olarak altında kalıyor

Beklemeyin: Tehlikeli dürtüsellik (sokağa fırlama gibi) ya da ani başlayan davranış değişikliği varsa beklemeden hekime başvurun.

Tanıyı kim koyar? Türkiye'de süreç

DEHB tanısını çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı koyar. Değerlendirmede aileyle görüşme, öğretmen ve ebeveyn ölçekleri, çocuğun gözlemi ve başka nedenlerin (işitme, görme, uyku, kaygı, öğrenme güçlüğü) dışlanması yer alır. Tedavi kararı, varsa ilaç dahil, hekime aittir.

Tanı sonrasında, uygun hastanelerin kurulları ÇÖZGER (Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu) düzenler. Ardından bağlı olduğunuz Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) eğitsel değerlendirme yapar ve çocuğun hangi eğitim desteğine ihtiyaç duyduğunu belirler. RAM raporu olan çocukların özel eğitim ve rehabilitasyon merkezindeki destek eğitimi giderleri, mevzuattaki saat sınırları içinde devlet tarafından karşılanır.

Okul öncesi yaşta uluslararası kılavuzlar ilk adım olarak genellikle ebeveyn eğitimi ve davranışsal yaklaşımları önerir.

Adımları, gereken belgeleri ve Ankara'daki RAM adreslerini RAM ve ÇÖZGER rehberimizde adım adım anlattık; ÇÖZGER raporu nedir? yazımız da yardımcı olabilir.

Evde neler yardımcı olur?

1. Günü öngörülebilir kılın: kalkış, yemek, ödev ve uyku saatleri olabildiğince sabit olsun.
2. Yönergeleri tek tek ve kısa verin; göz teması kurduktan sonra söyleyin, gerekirse tekrarlatın.
3. Büyük işleri küçük adımlara bölün; her adımın sonunda kısa bir mola verin.
4. Olumlu davranışı hemen ve somut biçimde fark edin (“Ayakkabılarını yerine koydun, teşekkürler”).
5. Ekran süresini sınırlayın, düzenli fiziksel etkinlik ve yeterli uyku sağlayın.

Daha fazla öneri için DEHB'li çocuğa evde yardım yazımıza bakabilirsiniz. Alan alan daha fazla öneri için evde destek rehberimize bakın.

Yaygın yanlış bilinenler

Sık sorulanlar

Kaynaklar

1. NIMH: Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder
2. NHS: Attention deficit hyperactivity disorder (ADHD)
3. NICE NG87: ADHD diagnosis and management
4. AAP / HealthyChildren.org: Diagnosing ADHD in Children

Bu sayfadaki tüm metinler, yukarıdaki kaynaklardaki bilgilerden yola çıkılarak kendi cümlelerimizle yazılmıştır; çeviri ya da alıntı değildir. Bu kurumlar sayfamızı hazırlamamış ya da desteklememiştir. Bağlantılar 5 Ekim 2026 tarihinde kontrol edilmiştir.